نگاهی به رمان «بازمانده» نوشته طیبه گوهری
نویسنده با نثری موجز و خون‌دار، تجربه شخصیت‌ها را به خواننده منتقل می‌کند و روایتش را از یک دوره تاریخی پیش می‌برد.
امین فقیری
به گمان من رمان «بازمانده» از بسیاری جهات با رمان‌های دیگر فرق دارد، به خاطر اینکه نویسنده گام به وادی ممنوعیت‌ها گذاشته و اسراری را برملا کرده که ما با خونسردی از کنار آنها عبور می‌کنیم یا اگر هم اطلاعی داشته باشیم خودمان را به تجاهل می‌زنیم. با دلایل بسیار بازمانده یک اثر بی‌بدیل است، چرا که نویسنده آنچه را که می‌اندیشیده در بستری آزموده و در قالب یک اثر ادبی عرضه کرده است.
مکان وقوع ماجراها بدون اینکه آدرسی به خواننده داده شود، شمال کشور انتخاب شده، چون شمال با جنگل‌های رازآلودش مکانی مناسب برای وقوع ماجراهای داستان است. بخشی از روایت هم در شهرهای تهران، یزد و شیراز می‌گذرد.
رمان حالت پازل مانند دارد. هر فصل با قرار گرفتن در جوار یکدیگر تصویری را به خواننده عرضه و تکمیل می‌کند که در چینش نهایی باعث انسجام و محکم‌تر شدن بافت نهایی رمان می‌شوند. البته اطلاق داستان شاید ظلمی باشد به دسترنج طیبه گوهری. این 205 صفحه «اصل زندگی» است. زندگی که ما چندان عنایتی با آن نداشته‌ایم.
نوش‌آفرین بازمانده یک دوره تاریخی است. در زندان به دنیا آمده و تمام حوادث رمان گرد شخصیت و باورهای او می‌گردد. کنجکاو است که از گذشته‌ها و تاثیر سایه آن بر زندگی خودش سردربیاورد. کنجکاو است بداند پدر و مادرش چگونه و چرا دنیا را ترک کرده‌اند. به این خاطر به همراه «نواب» همسر آینده‌اش به محوطه محصوری به نام «کندو» که دیوارهایش را با فنس پوشانده‌اند، می‌روند.
در اینجا نویسنده جملات کلیدی دارد که در ادامه رمز گشایی می‌شود، و اتفاقا شروع رمان با همین جملات شروع می‌شود.
«همه فنس‌هایی که دورتادور محوطه کشیده می‌شوند معمولا سوراخی برای رد شدن دارند. شاید مضحک‌ترین فلسفه وجودی همه فنس‌ها همین سوراخ باشد. خواه کوچک باشد خواه بزرگ…» (ص 5)
آفرین و نواب خس و خاشاک را از روی قبرها کنار می‌زنند. روکش قبرها از سیمان است گویی هنگامی که سیمان‌تر بوده با سر انگشتان نوشته‌ای بر آنها حک کرده‌اند. تاریخ دفن به 31 سال پیش بازمی‌گردد.
آفرین به بازماندگی و تنهایی خود ایمان دارد و همان جا این جملات را بیان می‌کند:
«نواب، خیلی وقت‌ها، خیلی چیزها به این برمی‌گردد که تو کجای این دنیا ایستاده باشی و امروز من اینجا هستم. سر قبر پدر و مادرم. توی این جنگل گم و گور. این سرنوشتی است که پیش از آمدن به این دنیا برایم رقم خورده…» (ص 6)
آفرین با نواب قصد ازدواج ندارد چرا که با ترسی نهادینه شده، در تمام زندگی‌اش روبروست. او از آنچه می‌خواهد برایش پیش بیاید در هراس است. اما در برابر استدلال‌های نواب تسلیم می‌شود هر چند که حس می‌کند این هراس از وجودش زدودنی نیست! اقرار می‌کند که گذشته آسیب‌هایی به روحش وارد کرده که التیام‌پذیر نیست.
«می‌دانی که پدر و مادرم جان‌شان را بر سر آرمان‌شان گذاشته‌اند. البته قضاوت در برابر درست یا غلط بودن آرمان‌شان به خودشان برمی‌گردد.»
شاه‌بی‌بی بسیار خوشحال می‌شود که آن دو سر روی یک بالین بگذارند. او می‌خواهد هنگامی که مرگ با صدای خفه‌اش او را صدا کرد خیالش از جانب آفرین راحت باشد.
نویسنده دانشجویان مساله‌دار و همسن و سال آفرین و نواب را فراموش نکرده. مخصوصا آنهایی که ستاره‌دار شده‌اند و دیگر نمی‌توانند تحصیلات خود را دنبال کنند و برای هر کدام‌شان سرنوشتی رقم خورده است. اینها همه نشانه ذهن باز نویسنده است که رمانش را پربارتر می‌کند. حسن مساله این است که با کمال خونسردی به این موارد می‌پردازد. احساساتی نمی‌شود و برایشان مویه نمی‌کند گویی آنان به دنبال سرنوشت محتومی هستند که روزگار برایشان رقم زده است.
برپا کردن «گاسپار» که در حقیقت پاتوقی برای جماعت بازمانده‌هاست که توسط نواب و آفرین و فروختن خوراکی‌های فست‌فودی همه زیر سایه اعتقاداتی که دارند جان گرفته و بعد آتش زدن گاسپار توسط عواملی پیدا و ناپیدا و ستاره‌دار شدن و اخراج این همه قاعدتا باید ترس را در دل آنان بیافریند که چنین نمی‌شود.
مراسم ازدواج آفرین و نواب به سادگی صورت می‌پذیرد با تعداد مهمانان محدود و اقوام بسیار نزدیک. در اینجا نویسنده، این فصل را با ریزه‌کاری‌ها و جزییات قابل تحسینی نوشته است.
اولیایی و مریم بخشی‌زاده به طرز مرموزی در باغی دچار گازگرفتگی می‌شوند و با این مرگ مشکوک روایت به اینجا می‌رسد که: «فتیله بحث‌های سیاسی و اعتراضی دانشگاه به طرز چشمگیری پایین کشیده شده بود و همه کمربندهای‌شان را محکم بسته بودند.[…]» (ص 83)
در فصل دوازدهم دیالوگ‌هایی که بین عزیزه خانم و شاه‌بی‌بی درمی‌گیرد بسیاری از مجهولات رمان روی دایره می‌ریزد و نویسنده توسط گفت‌وگوی دو زن به زوایای تاریک رمان نور می‌تاباند و خواننده درمی‌یابد که تمامی حوادث زنجیره‌دار به هم ربط دارند که این گونه چون نخی نامریی ماجراها را در هم می‌تند و متن به انسجام در روایت می‌رسد.
واگویه خاطرات شاه‌بی‌بی از مرگ نوشین و رضا بسیار دردآور است و این آفرین است که ذهن سرگردانش در قبال این پرتوافکنی‌ها به آسایشی نسبی می‌رسد: «مغز پیرزن انگار دفتری که رو به باد بازمانده باشد تند تند ورق می‌خورد، بیشتر وقت‌ها می‌ایستاد رو به شبی که نوشین و رضا در دل خاک مرطوب جنگل کاشتند و روی‌شان خاک ریختند. از روز اول به جای خاک کردن یا سپرده یا دفن کردن از کلمه کاشتن استفاده می‌کرد.
قبل از اینکه منصور لاهوتی زنگ بزند خودش رفته و (جای) قبرها را پیدا کرده بود. جای دنجی بود، می‌شد بنشینی از ته دل غریو بکشی و صدایت لابه‌لای انبوه درخت‌های بلوط گم و گور شود و به گوش بنی‌بشری نرسد.» (ص 111)
به عزیزه خانم می‌گفت: «پیری خوب دردی بود اگر زخم‌ها و رنج‌های آدمیزاد را به باد فراموشی می‌داد. امان از این حافظه وامانده من که تا دم مرگ هم مثل ساعت کار می‌کند و هیچ چیزی را نمی‌شود از روی آن پاک کرد، زخم‌ها همیشه هستند. روی‌شان کبره می‌بندد ولی هیچ‌وقت خوب نمی‌شوند.» (ص 112)
پاره تکان‌دهنده رمان، زمانی است که شاه‌بی‌بی به صورت پنهانی جسد نوشین و رضا را در حمام خانه غسل می‌دهد و کفن می‌کشد. بعد جسدها را به قسمت پرتی از جنگل می‌برند. جایی که چون زنبورهای عسل در کنده کهن یکی از درخت‌های آنها لانه درست کرده بودند به «کندو» معروف شده است.
آفرین تعاریف شاه‌بی‌بی و عزیزه خانم را ضبط و سپس پیاده می‌کند و بدون هیچ دلیلی تمامی این دو مورد را از نواب پنهان می‌دارد. او در این مورد هیچ دلیل محکمه‌پسندی ندارد. این پنهانکاری در مورد علت گریزش از عزیزه خانم نیز صادق است. نویسنده این دو مورد را از چشم خواننده دور نگه داشته و شفاف در مورد علت آن نمی‌گوید.
«آزاده رفعتی گفت: وقتی داشتی به دنیا آمدی من هم پا به پای مادرت درد کشیدم. دردی که هیچ‌وقت در زندگی واقعی تجربه نکرده و برایم منجر به تولد فرزندی نشد. درد مثل یک افعی پر زور پشتم را شکافت و پیش آمد. صدای جابه‌جایی استخوان‌هایم را شنیدم و با حنجره خونین نوشین، سر خیس‌ات آمد توی دستانم از شدت ترس و هیجان می‌لرزیدم.» (ص 187)
این واگویه‌های «آزاده رفعتی» برای آفرین است. عکس‌العمل آفرین چه می‌تواند باشد جز خستگی بیشتر. تمام رویای مخفی زیر لایه‌های زندگی به سراغش آمدند و ماندگار شدند.
«آفرین باور نمی‌کرد با دست‌های این زن به دنیا آمده باشد. بارها و بارها روی زانوها و توی بغلش به خواب رفته و بیدار شده و اولین قدم پایش را با کمک او برداشته و زمانی از روی شانه‌های نحیف او به دنیا نگاه کرده باشد.» (ص 186)
آوردن سرنوشت خلق «ایساک بابل» نویسنده شهیر روسی و نویسنده شاهکار «عدالت در پرانتز» به زمان وزن سنگین‌تری می‌دهد. نویسنده شاهدی از دنیای ادبیات برای روایت خود می‌آورد که به سفید خوانی روایت کمک می‌کند.
در مورد نثر، طیبه گوهری به یک آگاهی هنری رسیده است. این نثر خون‌دار، موجز و شعرگونه است و حسن دیگر اینکه نویسنده در این رمان جزیی‌نگاری را دستمایه کار خود قرار داده است و این باعث می‌شود خواننده خود را در محیط احساس کند و نسبت به شخصیت‌های رمان همذات‌پنداری کند.
به دو سطر درخشان پایانی رمان توجه کنید؛ چگونه نویسنده موقعیت یک زندانی را به تصویر می‌کشد و در خاطر مخاطب حک می‌کند: «چرخ و فلک ایستاد. مدتی بود همان‌جا ایستاده بود. نمی‌گذشت و تمام نمی‌شد. نمی‌رفت و می‌ماند و جایی از روحش را ویران می‌کرد. بوی برگ‌های سوخته می‌آید. انگار جایی را آتش زده بودند.»
